İstisnai Miktarda Tehlikeli Madde Taşımacılığı (EQ) Nedir?
Tehlikeli maddelerin taşınması, uluslararası düzenlemeler çerçevesinde sıkı kurallara tabi tutulmuştur. Ancak ADR (Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması) düzenlemelerinde belirli koşulları sağlayan çok küçük miktardaki tehlikeli maddeler için önemli muafiyetler tanınmıştır. ADR Bölüm 3.5 kapsamında düzenlenen istisnai miktarlar (Excepted Quantities - EQ), tehlikeli madde taşımacılığındaki birçok zorunluluktan muafiyet sağlayan özel bir kategoridir. Bu muafiyet sistemi, özellikle laboratuvar numuneleri, kalite kontrol örnekleri ve küçük hacimli ticari sevkiyatlar için büyük kolaylık sunmaktadır. EQ kapsamında taşınan maddeler, standart tehlikeli madde levhası gereksinimlerinden ve ADR sertifikası zorunluluğundan büyük ölçüde muaf tutulur.
EQ Kodları ve Maksimum Miktar Sınırları
ADR Bölüm 3.5.1.2 uyarınca her tehlikeli maddeye, Tablo A'nın 7b sütununda bir EQ kodu atanmıştır. Bu kodlar E0'dan E5'e kadar sıralanır ve her biri farklı miktar sınırlarını ifade eder. E0 kodu atanan maddeler istisnai miktarda taşımaya uygun değildir; yani bu maddeler için hiçbir koşulda EQ muafiyeti uygulanamaz. E1 kodunda iç ambalaj başına maksimum net miktar 30 ml (sıvılar için) veya 30 g (katılar için) olarak belirlenmiştir. E2 kodunda bu sınır iç ambalaj başına 1 ml veya 1 g'a düşerken, E3 kodunda 1 ml veya 1 g iç ambalaj sınırı ile birlikte dış ambalaj başına maksimum 300 ml veya 300 g sınırı geçerlidir.
E4 ve E5 kodları ise daha kısıtlayıcı limitler öngörmektedir. E4 kodunda iç ambalaj başına 1 ml veya 1 g, dış ambalaj başına ise 500 ml veya 500 g sınırı uygulanır. E5 kodunda iç ambalaj başına 1 ml veya 1 g ile dış ambalaj başına 300 ml veya 300 g sınırı belirlenmiştir. Taşımacılık operasyonunda kullanılan her bir taşıma ünitesinde toplam istisnai miktar kolisi 1000 adedi geçemez. Bu sınırların aşılması durumunda EQ muafiyeti otomatik olarak ortadan kalkar ve standart ADR levhası ile tam uyumlu taşımacılık gereklilikleri devreye girer.
Ambalajlama Gereksinimleri ve Üçlü Ambalaj Sistemi
ADR Bölüm 3.5.2, istisnai miktardaki tehlikeli maddeler için zorunlu üçlü ambalaj sistemini detaylı şekilde tanımlamaktadır. Bu sistem iç ambalaj, ara ambalaj ve dış ambalaj olmak üzere üç katmandan oluşur. İç ambalaj, tehlikeli maddeyi doğrudan temas halinde tutan kaptır ve her bir iç ambalajın hacmi ilgili EQ kodundaki sınırı aşmamalıdır. Ara ambalaj, iç ambalajları gruplandırarak koruma sağlar ve sıvı maddeler taşınıyorsa yeterli emici materyal içermelidir. Emici materyalin kapasitesi, tüm iç ambalajların toplam içeriğini absorbe edebilecek düzeyde olmalıdır.
Dış ambalaj, UN onaylı olmak zorunda değildir ancak yeterli mekanik dayanıklılığa sahip olmalıdır. ADR Bölüm 3.5.3 uyarınca her bir tamamlanmış ambalaj, belirli düşme ve istifleme testlerinden geçmelidir. Düşme testi 1,8 metre yükseklikten gerçekleştirilir ve test sonrasında iç ambalajlardan herhangi bir sızıntı meydana gelmemelidir. Bu testlerin belgelenmesi zorunlu olmasa da üretici veya gönderici, ambalajın bu standartları karşıladığından emin olmalıdır. Tehlikeli madde levhası yerine EQ kapsamında özel işaretleme uygulanır ve bu işaretleme sistemi standart plakalama gereksinimlerinden belirgin şekilde farklıdır.
EQ İşaretleme Sistemi ve Etiketleme Kuralları
ADR Bölüm 3.5.4, istisnai miktardaki paketler için kendine özgü bir işaretleme sistemi belirlemiştir. Her dış ambalajın üzerine, ADR Bölüm 3.5.4.2'de gösterilen özel EQ işareti yerleştirilmelidir. Bu işaret, minimum 100 mm x 100 mm boyutlarında olup üzerinde taşınan maddelerin birincil tehlike sınıfını veya bölümünü gösteren semboller bulunur. İşaretin üst kısmında yıldız (*) simgesi yer alır ve bu simgenin yerine maddenin UN numarası yazılmalıdır. Alt kısmında ise gönderenin veya alıcının adı belirtilir. Taşıma aracı üzerinde standart ADR levhası ve turuncu plaka kullanılması zorunluluğu, EQ kapsamındaki sevkiyatlarda uygulanmaz.
İşaretlemenin dış ambalaj üzerinde kalıcı ve okunaklı olması gerekmektedir. Yağmur, güneş ışığı ve mekanik sürtünme gibi dış etkenlerden etkilenmeyecek şekilde uygulanmalıdır. ADR Bölüm 3.5.4.1 uyarınca işaretleme, ambalajın en az bir dış yüzeyinde açıkça görülecek konumda yerleştirilir. Sıvı madde içeren paketlerde yön okları (bu tarafı yukarı tutunuz işaretleri) dış ambalajın karşılıklı iki yan yüzeyine uygulanmalıdır. Yön oklarının boyut ve şekil gereksinimleri ADR Bölüm 5.2.1.10'da detaylı olarak belirtilmiştir.
Taşımacılık Muafiyetleri ve Sınırları
EQ kapsamında taşıma yapıldığında, ADR'nin birçok önemli hükmünden muafiyet sağlanır. ADR Bölüm 3.5.1.1 uyarınca ambalajlama, işaretleme ve test gereksinimlerinin önemli bir kısmı, sürücü eğitim sertifikası (ADR sertifikası) zorunluluğu ve taşıma aracı onay belgesi gerekliliği ortadan kalkar. Standart turuncu renkli tehlikeli madde levhası takma zorunluluğu yoktur. Yazılı talimat (Tremcard) bulundurma, araçta yangın söndürme ekipmanı taşıma ve özel güzergah kısıtlamalarına uyma yükümlülükleri de bu muafiyet kapsamındadır. Bu durum, özellikle küçük ölçekli işletmeler ve araştırma kurumları için ciddi operasyonel ve mali avantaj sağlamaktadır.
Ancak bu muafiyetlerin kesin sınırları bulunmaktadır. ADR Bölüm 3.5.6 uyarınca istisnai miktardaki paketler, bir taşıma belgesinde beyan edilmelidir ve bu belgede "Tehlikeli Mallar İstisnai Miktarlarda" ibaresi ile paket sayısı açıkça belirtilmelidir. Gönderen, ADR Bölüm 3.5.5 kapsamında personelini istisnai miktarların taşınmasına ilişkin genel bilgilendirme eğitimine tabi tutmak zorundadır. Sınıf 1 (patlayıcılar), Sınıf 5.2 (organik peroksitler) ve Sınıf 7 (radyoaktif maddeler) gibi yüksek riskli sınıfların çoğu E0 koduyla işaretlenmiştir ve EQ muafiyetinden yararlanamaz.
EQ ile Sınırlı Miktar (LQ) Arasındaki Farklar
Tehlikeli madde taşımacılığında sıklıkla karıştırılan iki muafiyet sistemi bulunur: istisnai miktarlar (EQ) ve sınırlı miktarlar (LQ). ADR Bölüm 3.4 kapsamındaki sınırlı miktarlar, EQ'ya kıyasla daha yüksek hacimli taşımaya izin verir ancak daha fazla yükümlülük getirir. LQ kapsamında sürücü eğitimi muafiyeti devam etse de taşıma aracının belirli tonajın üzerinde olması halinde ADR levhası yerine özel LQ plakası takılması zorunludur. EQ'da ise araç üzerinde herhangi bir plaka veya levha gereksinimi bulunmaz. LQ ambalajları UN performans testine tabi değildir ancak EQ ambalajları düşme testinden geçmelidir.
Miktar sınırları açısından bakıldığında fark oldukça belirgindir. LQ kapsamında iç ambalaj başına genellikle 1 litre veya 1 kilogram gibi limitler uygulanırken, EQ'da bu sınırlar mililitre ve gram düzeyindedir. Taşıma belgesi gereksinimleri de farklılık gösterir: LQ taşımalarında ADR taşıma belgesi gerekmezken, EQ sevkiyatlarında paket sayısını belirten bir taşıma belgesi zorunludur. Her iki sistem de tehlikeli madde taşımacılığındaki maliyetleri ve bürokratik yükü azaltmak amacıyla tasarlanmıştır; ancak hangi sistemin uygulanacağı, taşınacak maddenin miktarına ve tehlike sınıfına göre belirlenir.
Uygulamada Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
EQ kapsamında taşımacılık yaparken en sık karşılaşılan hata, miktar sınırlarının aşılmasıdır. Birden fazla EQ paketinin aynı araçta taşınması durumunda her bir paketin ayrı ayrı sınırları karşılaması yeterli olmayıp toplam paket sayısının da 1000 sınırı içinde kalması gerekmektedir. Ayrıca farklı tehlike sınıflarındaki maddelerin aynı dış ambalajda birleştirilmesi durumunda ADR Bölüm 3.5.2 kapsamındaki uyumluluk kurallarına dikkat edilmelidir. Birbiriyle tehlikeli reaksiyona girebilecek maddeler aynı dış ambalajda kesinlikle bir arada bulundurulmamalıdır.
Bir diğer yaygın hata ise EQ işaretlemesinin eksik veya hatalı uygulanmasıdır. İşaret üzerinde UN numarasının belirtilmemesi, gönderen veya alıcı bilgisinin yazılmaması ya da işaret boyutunun 100 mm x 100 mm minimumunun altında kalması sık rastlanan ihlallerdir. Denetim sırasında bu tür eksiklikler tespit edildiğinde, taşımanın EQ muafiyetinden yararlanamayacağı değerlendirilir ve standart ADR levhası dahil tüm yükümlülükler uygulanır. Bu durum hem mali ceza hem de sevkiyat gecikmesi anlamına gelir. Gönderenin ve taşıyıcının sorumlulukları ADR Bölüm 1.4'te tanımlanmıştır ve her iki tarafın da mevzuata uyumu sağlama yükümlülüğü vardır.
Sonuç
İstisnai miktarda tehlikeli madde taşımacılığı, ADR düzenlemelerinin sunduğu en kapsamlı muafiyet sistemlerinden biridir. EQ kodları sayesinde çok küçük hacimlerdeki tehlikeli maddeler, standart ADR levhası takma zorunluluğu, sürücü sertifikası ve araç onay belgesi gibi ağır yükümlülüklerden muaf olarak taşınabilmektedir. Ancak bu muafiyetin geçerli olabilmesi için üçlü ambalaj sistemine uyulması, doğru EQ işaretinin uygulanması ve miktar sınırlarının titizlikle takip edilmesi şarttır. Tehlikeli madde taşımacılığı yapan tüm paydaşların, ADR Bölüm 3.5 hükümlerini detaylı şekilde inceleyerek operasyonel süreçlerini buna göre yapılandırması, hem yasal uyumluluğu hem de taşıma güvenliğini sağlamanın temel koşuludur.
