GDO Iceren Maddelerin Tasinmasinda ADR Siniflandirmasi
Genetigi degistirilmis organizmalar (GDO), biyoteknoloji laboratuvarlarindan tarim alanina, ilac sektorunden cevre arastirmalarina kadar genis bir yelpazede kullanilmaktadir. Bu maddelerin bir noktadan digerine guvenlice tasinmasi, hem cevre sagligi hem de insan guvenligini dogrudan ilgilendiren kritik bir surecdir. ADR (Tehlikeli Mallarin Karayolu ile Uluslararasi Tasinmasi Avrupa Anlasmasi), GDO iceren maddelerin karayolu tasimaciliginda uyulmasi gereken uluslararasi standartlari belirler. Turkiye de bu anlasmaya taraf ulkelerden biri olarak ADR hukumlerini ic mevzuatina entegre etmis ve tehlikeli madde tasimaciligi konusunda TMGD (Tehlikeli Madde Guvenlik Danismanligi) zorunlulugu getirmistir.
GDO Nedir ve Neden Tehlikeli Madde Sayilir?
GDO, dogal yollarla gerceklesmeyecek sekilde genetik materyali degistirilmis herhangi bir organizma olarak tanimlanir. Bu tanim; genetigi degistirilmis mikroorganizmalar (GDMO), bitkiler, hayvanlar ve bunlardan elde edilen biyolojik numuneleri kapsar. ADR cercevesinde GDO'larin tehlikeli madde olarak siniflandirilmasinin temel nedeni, bu organizmalarin kontrol disinda cevre ile temasa gecmesi halinde ekolojik dengeyi bozma potansiyeli tasimasidir. Ayrica bazi GDO'lar enfeksiyoz veya toksik ozellikler gosterebilir ve bu durum farkli siniflandirma kategorilerini devreye sokar. ADR Bolum 2.2.9, bu tip organizmalari "muhtelif tehlikeli maddeler ve nesneler" basligi altinda degerlendirir ve tasimacilik surecinde ozel onlemler alinmasini zorunlu kilar.
ADR Sinif 9 ve UN 3245 Atamasi
GDO iceren maddeler, ADR siniflandirma sisteminde Sinif 9 (Muhtelif Tehlikeli Maddeler ve Nesneler) kapsaminda yer alir. Bu sinif, diger sekiz tehlike sinifinin kapsamina girmeyen ancak tasimacilik sirasinda risk olusturan maddeleri icerir. Enfeksiyoz veya toksik olmayan GDO'lar ve GDMO'lar, BM numarasi UN 3245 ile tanimlanir ve resmi tasima adi "Genetigi Degistirilmis Mikroorganizmalar veya Genetigi Degistirilmis Organizmalar" olarak belirlenmistir. UN 3245 atamasinin yapilabilmesi icin ilgili organizmanin Sinif 6.1 (toksik maddeler) veya Sinif 6.2 (enfeksiyoz maddeler) kriterlerini karsilamamasi gerekir. ADR Bolum 2.2.62.1.5 uyarinca, eger bir GDO enfeksiyoz madde tanimina uyuyorsa UN 2814, UN 2900 veya UN 3373 numaralariyla siniflandirilmali ve Sinif 6.2 hukumleri uygulanmalidir.
Enfeksiyoz GDO'lar: Sinif 6.2 Ayirimi
GDO siniflandirmasinda en kritik karar noktasi, organizmanin enfeksiyoz potansiyelinin degerlendirilmesidir. ADR Bolum 2.2.62 uyarinca, insanlarda veya hayvanlarda hastaliga neden olabilecek GDO'lar Sinif 6.2 kapsaminda degerlendirilir ve Kategori A (UN 2814 veya UN 2900) ya da Kategori B (UN 3373) olarak ayrilir. Kategori A enfeksiyoz maddeler, maruz kalinan saglikli insanlarda veya hayvanlarda kalici sakatlga, yasami tehdit eden veya olumcul hastaliga yol acabilecek niteliktedir. Kategori B ise enfeksiyoz madde tanimina uyan ancak Kategori A kriterlerini karsilamayan maddeleri kapsar. Bu ayrimin dogru yapilmasi, araclara takilacak tehlikeli madde levhasi turunu, ambalaj gerekliliklerini ve tasima belgelerini dogrudan etkiler.
Ambalajlama Gereklilikleri: Paketleme Talimati P904
UN 3245 olarak siniflandirilan GDO'lar icin ADR, Paketleme Talimati P904'u zorunlu kilar. Bu talimat uclu ambalaj sistemini esas alir ve son derece spesifik teknik kriterler icerir. Birincil kap, numuneyi dogrudan barindiran sizdirmaz bir receptadir ve sivilar icin sizdirmazlik, katilar icin ise toz gecirmezlik sarti aranir. Birincil kap ile ikincil ambalaj arasinda, olasi sizinti durumunda tum siviyi emebilecek kapasitede emici materyal yerlestirilmelidir. Dis ambalajin en az bir boyutu 100 milimetre veya uzerinde olmalidir ve ambalajin uzerinde "Genetigi Degistirilmis Organizmalar" veya "Genetigi Degistirilmis Mikroorganizmalar" ibaresi acikca yer almalidir. ADR Bolum 4.1.4.1 P904 hukmu uyarinca, bu sartlari karsilayan ambalajlar ADR'nin diger gerekliliklerinden muaf tutulur; ancak bu muafiyet yalnizca enfeksiyoz veya toksik olmayan GDO'lar icin gecerlidir.
Isaretleme, Etiketleme ve ADR Levhasi Uygulamasi
Tehlikeli madde levhasi ve isaretleme sistemi, ADR tasimaciliginin en gorunur ve en kritik unsurlarindan biridir. UN 3245 kapsamindaki GDO tasimalarinda, ambalajlarin uzerinde BM numarasi ve uygun tasima adi acik sekilde belirtilmelidir. Sinif 9 tehlike ikaz etiketi, ust yarisi beyaz dikey cizgili ve alt yarisi beyaz olan elmas seklindeki isaret olup, ambalaj uzerinde ve gerektiginde tasima birimlerinde gorunur sekilde konumlandirilir. ADR levhasi olarak bilinen turuncu renkli plaka ise aracin on ve arkasina takilir ve tasima biriminin tehlikeli yuk tasidgini diger suruculere ve acil mudahale ekiplerine bildirir. ADR Bolum 5.3.2 uyarinca turuncu plaka 40 cm x 30 cm boyutlarinda olmali, ust yarisinda tehlike tanimlama numarasi, alt yarisinda ise BM numarasi yer almalidir. Tehlikeli madde levhasi tasiyan araclar, ayrica yangin sondurme ekipmani, goz yikama sivisi ve kisisel koruyucu donanimla donatilmalidir.
Sogutulmus Sivi Azot ile Tasinan GDO'lar
Bazi GDO numuneleri, canliligini korumak amaciyla sogutulmus sivi azot icinde tasinir. ADR bu ozel durumu ayrica duzenlenmis olup, sogutulmus sivi azot icindeki GDO'lar UN 3245 numarasini tasimakla birlikte ek bir ikincil tehlike sinifina (Sinif 2.2 - yanmaz gazlar) tabi tutulur. Bu durum, araclarda hem Sinif 9 hem de Sinif 2.2 tehlike ikaz etiketlerinin bulundurulmasini zorunlu kilar. ADR Bolum 5.5.3, sogutulmus sivilastirilmis gazlarla sogutulan veya kondisyonlanan maddelerin tasindigi tasima birimlerinde uygun havalandirmanin saglanmasini ve suruculerin soguk yanma riskine karsi bilgilendirilmesini ongormektedir. Tasima belgesinde hem GDO icerigi hem de sogutma ajaninin varligi acikca belirtilmeli, acil durum kartinda her iki tehlikeye yonelik muuml;dahale talimatlari yer almalidir.
Tasima Belgesi ve Dokumantasyon Yukumlulukleri
ADR Bolum 5.4, tehlikeli madde tasima belgesinin icerigini detayli sekilde duzenler. GDO tasimaciliginda tasima belgesinde su bilgiler bulunmalidir: BM numarasi (UN 3245), uygun tasima adi, sinif numarasi (9), ambalaj grubu (yoksa belirtilmez), toplam miktar, gonderenin ve alicinin tam adi ve adresi. Ayrica ADR Bolum 5.4.3 uyarinca surucuye yazili talimatlar saglanmali ve bu talimatlar aracin kabininde surucunun erisebilecegi bir yerde muhafaza edilmelidir. Yazili talimatlar, kaza veya dokulme durumunda uygulanacak acil mudahale prosedurlerini, kisisel koruyucu donanimlarin kullanimini ve ilgili makamlara bildirim sureclerini icerir. Turkiye'de bu belgelerin yani sira Ulastirma ve Altyapi Bakanligi tarafindan duzenlenen TMGD danismanlik raporu da bulundurulmalidir.
Muafiyetler ve Ozel Hukumler
ADR, belirli kosullari karsilayan GDO tasimalarini bazi hukumlerden muaf tutmustur. Ozel Hukum 219 uyarinca, P904 paketleme talimati ile ambalajlanan ve isaretlenen GDO'lar ADR'nin diger gerekliliklerine tabi degildir. Bu muafiyet, ozellikle kucuk miktarlarda laboratuvar numunesi tasimaciliginda onemli bir pratik kolaylik saglar. Ancak muafiyetin gecerli olmasi icin organizmanin kesinlikle enfeksiyoz veya toksik olmamasi, ambalajlamanin P904'e tam uyumlu olmasi ve isaretlemenin eksiksiz yapilmasi gerekir. Muafiyet kapsaminda olsa bile gonderenin, organizmanin biyoguvenlgi degerlendirmesini yapmis olmasi ve ilgili biyoguvenluk mevzuatina uygunlugunu belgelemis olmasi beklenir. Avrupa Birligi Direktifi 2001/18/EC ve Turkiye'nin 5977 sayili Biyoguvenlik Kanunu bu konuda ek yukumlulukler getirir.
TMGD Rolau ve Uygulama Denetimi
Turkiye'de GDO iceren maddelerin karayolu tasimaciligi, Tehlikeli Madde Guvenlik Danismanligi (TMGD) kapsaminda denetlenir. Her isletme, tehlikeli madde tasimaciligi gerceklestiriyorsa en az bir TMGD danismani istihdam etmek veya dis hizmet almak zorundadir. TMGD danismani, GDO tasimalarinda siniflandirmanin dogru yapilmasini, uygun ADR levhasi ve etiketlerin kullanilmasini, ambalajlama standartlarina uyulmassini ve tasima belgelerinin eksiksiz hazirlanmasini denetler. Ayrica yillik faaliyet raporu hazirlayarak isletmenin ADR uyum durumunu degerlendirir. Denetimlerde eksiklik tespit edilmesi halinde idari para cezalari uygulanir ve tekrarlayan ihlallerde tasima yetki belgesi askiya alinabilir. TMGD danismani ayrica surucu ve personel egitimlerinin duzenlenmesinden ve acil durum tatbikatlarinin gerceklestirilmesinden de sorumludur.
Sonuc
GDO iceren maddelerin tasinmasi, ADR'nin Sinif 9 ve gerektiginde Sinif 6.2 hukumleri cercevesinde titizlikle duzenlenen, cok katmanli bir surecdir. Dogru siniflandirma (UN 3245, UN 2814, UN 2900 veya UN 3373), uygun ambalajlama (P904), eksiksiz isaretleme ve tehlikeli madde levhasi uygulamasi bu surecin vazgecilmez unsurlaridir. Gonderenlerin ve tasiyicilarin, tasinacak GDO'nun enfeksiyoz ve toksik ozelliklerini bilimsel olarak degerlendirmesi, muafiyet kosullarini dogru yorumlamasi ve TMGD danismanindan profesyonel destek almasi gerekmektedir. ADR uyumlu tasimacilik yalnizca yasal bir zorunluluk degil, ayni zamanda cevre ve insan sagliginin korunmasina yonelik temel bir sorumluluktur. Biyoteknoloji sektorunun hizla buyumesiyle birlikte GDO tasimaciligi hacminin artmasi beklenmekte olup, bu alandaki ADR bilincinin yayginlastirilmasi buyuk onem tasimaktadir.
