Deniz Taşımacılığında (IMDG) Tehlikeli Madde Levhaları ve ADR Farkları

Tehlikeli maddelerin taşınması, kullanılan ulaşım moduna göre farklı uluslararası düzenlemelere tabidir. Karayolu taşımacılığında ADR (Accord européen relatif au transport international des marchandises Dangereuses par Route) geçerliyken, deniz taşımacılığında IMDG Code (International Maritime Dangerous Goods Code) uygulanır. Her iki düzenleme de tehlikeli madde levhası kullanımını zorunlu kılmakla birlikte, levhaların boyutları, yerleşim kuralları ve ek işaretleme gereksinimleri önemli farklılıklar gösterir. Bu farklılıkları anlamak, özellikle intermodal taşımacılık yapan firmalar için hayati önem taşır; çünkü bir konteyner hem karayolunda hem deniz üzerinde seyahat edebilir ve her iki düzenlemeye de uyum sağlaması gerekir.

IMDG Code Nedir ve Neden Önemlidir?

IMDG Code, Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) tarafından yayımlanan ve deniz yoluyla tehlikeli madde taşımacılığını düzenleyen kapsamlı bir kuraldır. İlk olarak 1965 yılında kabul edilen bu kod, SOLAS Sözleşmesi Bölüm VII ve MARPOL Sözleşmesi Ek III kapsamında yasal bağlayıcılık kazanmıştır. IMDG Code, tehlikeli maddelerin sınıflandırılması, ambalajlanması, işaretlenmesi, etiketlenmesi ve plakalandırılması konularında detaylı hükümler içerir. Deniz ortamının kendine özgü riskleri nedeniyle, özellikle tuzlu su korozyonu, gemi salınımları ve uzun süreli depolama koşulları gibi faktörler, levhalama gereksinimlerini karayolu taşımacılığından farklılaştırmaktadır.

IMDG Code kapsamında tehlikeli maddeler, ADR ile paralel şekilde dokuz ana sınıfa ayrılır. Ancak deniz taşımacılığına özgü ek kavramlar mevcuttur: "Marine Pollutant" (deniz kirletici) tanımı, denizde taşınamayan maddeler listesi ve EmS (Emergency Schedules) acil durum prosedürleri bunların başında gelir. Bu ek gereksinimler, tehlikeli madde levhası uygulamalarına doğrudan yansır ve ADR levhası sisteminden belirgin sapmalar yaratır.

ADR Levhası ile IMDG Levhası Arasındaki Temel Farklar

Boyut ve Görünürlük Gereksinimleri

ADR Bölüm 5.3.2 uyarınca, karayolu taşımacılığında kullanılan turuncu renkli tehlikeli madde levhası en az 40 cm genişliğinde ve 30 cm yüksekliğinde olmalıdır. Levha, üst yarısında tehlike tanımlama numarasını (Kemler kodu), alt yarısında ise UN numarasını taşır ve her iki numara arasında siyah bir yatay çizgi bulunur. IMDG Code Bölüm 5.3.2 ise deniz taşımacılığı için farklı boyut standartları belirler: kargo taşıma üniteleri (CTU) ve konteynerlerde kullanılan plakaların minimum boyutu 250 mm x 250 mm olarak belirlenmiştir. Ancak konteyner boyutlarına göre bu ölçüler 100 mm x 100 mm'ye kadar küçültülebilir; bu esneklik ADR düzenlemesinde bulunmaz.

ADR levhası retroreflektif (geri yansıtıcı) malzemeden yapılmalı ve gece koşullarında en az 20 metre mesafeden okunabilir olmalıdır. IMDG Code ise deniz ortamındaki yoğun nem, tuzlu su sıçraması ve UV maruziyeti nedeniyle levhaların dayanıklılık özelliklerini ön plana çıkarır. IMDG Bölüm 5.2.2.2.1 kapsamında levhaların en az üç aylık deniz yolculuğuna dayanacak şekilde üretilmesi ve renk solması yaşamaması gerekir. Bu dayanıklılık kriteri, ADR sisteminde bu denli ağırlıklı bir şekilde ele alınmamaktadır.

Levha Yerleşim Kuralları

ADR Bölüm 5.3.1.2 hükümlerine göre karayolu araçlarında ADR levhası aracın ön ve arka yüzeyine dikey olarak yerleştirilmelidir. Tanker araçlarda ise ek olarak her bir bölmenin yan tarafına da ilgili maddenin levhası takılır. IMDG Code'da ise konteynerlere ve portatif tanklara levha yerleştirme kuralları farklıdır: IMDG Bölüm 5.3.1.3 uyarınca levhalar konteyner veya taşıma ünitesinin dört yüzeyine de (her kenarına birer adet) yerleştirilmelidir. Bu dört yüzey kuralı, limanda konteyner yığınlarının her açıdan tanımlanabilmesini sağlamak amacıyla konulmuştur ve ADR sisteminde karşılığı yoktur.

Bir diğer kritik fark, çoklu tehlikeli madde taşımacılığında ortaya çıkar. ADR Bölüm 5.3.2.1.2 uyarınca, aynı araçta birden fazla tehlikeli madde taşınıyorsa ve her biri için ayrı turuncu levha gerekmiyorsa, rakamsız turuncu levha kullanılabilir. IMDG Code ise her bir konteyner için ayrı ayrı levhalama zorunluluğu getirdiğinden, aynı gemide yüzlerce farklı levha bulunabilir. Gemi operatörlerinin tehlikeli yük manifestosu (Dangerous Goods Manifest) ile levha bilgilerini eşleştirmesi zorunludur ve bu belge limandan ayrılmadan önce kıyı devleti otoritelerine bildirilir.

Deniz Kirletici İşareti: ADR'de Olmayan Bir Gereksinim

IMDG Code'un ADR'den en belirgin ayrıldığı noktalardan biri, "Marine Pollutant" (deniz kirletici) işaretlemesidir. IMDG Bölüm 5.2.1.6 uyarınca, deniz kirletici olarak sınıflandırılan maddeler taşınırken ambalaj ve kargo taşıma ünitelerine balık ve ağaç sembolü içeren üçgen işaret uygulanmalıdır. Bu işaret minimum 100 mm x 100 mm boyutunda olmalı ve beyaz zemin üzerine siyah baskı şeklinde hazırlanmalıdır. ADR düzenlemesinde çevreye zararlı madde işareti (ölü balık ve ağaç sembolü) ADR Bölüm 5.2.1.8.3 kapsamında benzer şekilde uygulanmakla birlikte, IMDG Code'daki deniz kirletici kavramı çok daha geniş bir madde listesini kapsar ve ek bildirim yükümlülükleri getirir.

Deniz kirletici maddeler, MARPOL Ek III kapsamında ayrıca düzenlenir ve bu maddelerin denize dökülmesi durumunda özel müdahale prosedürleri uygulanır. ADR levhası sistemi karayolu kazaları için tasarlanmışken, IMDG levha sistemi deniz kazalarında hem mürettebatın hem de deniz ekosisteminin korunmasını hedefler. Bu nedenle IMDG Code, fumigasyon yapılmış konteynerlere özel uyarı işaretleri, sıcaklık kontrollü maddelere yönelik ek etiketler ve sınırlı miktarlarda taşınan maddeler için farklı işaret boyutları gibi ek gereksinimler de içerir.

Intermodal Taşımacılıkta Levha Uyumu

Modern lojistikte bir konteyner sıklıkla hem karayolunda hem denizyolunda taşınır. Bu durumda konteyner üzerindeki işaretlemelerin hem ADR hem de IMDG Code gereksinimlerini eş zamanlı karşılaması zorunludur. ADR Bölüm 1.1.4.2, diğer taşımacılık modlarının kurallarına göre hazırlanmış taşıma ünitelerinin karayolunda taşınmasına ilişkin geçiş hükümlerini düzenler. Bu hükme göre, IMDG Code'a uygun şekilde levhalanmış bir konteyner, ADR'nin bazı ek gereksinimlerini karşılaması koşuluyla karayolunda da taşınabilir. Ancak turuncu levha zorunluluğu ve taşıma belgelerinin ADR formatına uygun olması gibi ek yükümlülükler devam eder.

Intermodal taşımacılıkta en sık karşılaşılan sorunlardan biri, levhaların nakliye sürecinde hasar görmesi veya kaybolmasıdır. IMDG Code Bölüm 5.3.1.1.1 uyarınca hasar gören levhaların derhal değiştirilmesi gerekir. Karayolu bacağında ise ADR Bölüm 8.1.5 kapsamında sürücünün levha kontrolü yapması ve eksik ya da hasarlı levhaları tamamlaması zorunludur. Her iki düzenleme de levha eksikliğini ciddi bir ihlal olarak değerlendirir ve ağır idari para cezaları öngörür. Türkiye'de Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yayımlanan Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, ADR hükümlerini iç hukuka aktarmış olup levha ihlallerinde araç trafikten men edilebilmektedir.

Sınıf Bazlı Etiket ve Levha Farklılıkları

ADR ve IMDG Code'un her ikisi de tehlikeli maddeleri dokuz ana sınıfa ayırır ve her sınıf için standart baklava (eşkenar dörtgen) biçiminde etiket ve levha kullanır. Ancak bazı sınıflarda uygulama farklılıkları mevcuttur. Örneğin Sınıf 1 (patlayıcılar) için IMDG Code, gemide yükleme ve istif planına bağlı ek uyumluluk gruplarını levha üzerinde belirtilmesini talep eder. ADR Bölüm 5.3.1.1.2 kapsamında ise alt sınıf numarası ve uyumluluk grubu harfi tehlikeli madde levhası üzerinde gösterilmekle birlikte, istif uyumluluğu ayrı bir belge ile kontrol edilir.

Sınıf 7 (radyoaktif maddeler) taşımacılığında ise hem ADR hem IMDG Code benzer levha ve etiket sistemini kullanır; ancak IMDG Code ek olarak taşıma indeksi toplamının gemi bazında hesaplanmasını ve belirli eşiklerin aşılması halinde ek uyarı işaretlerinin konulmasını gerektirir. Sınıf 2 (gazlar) için IMDG Code, ADR'de bulunmayan "fumigasyon uyarı işareti" zorunluluğunu getirmiştir. Fumigasyon yapılmış bir konteyner deniz taşımacılığına verildiğinde, konteyner kapısına en az 300 mm x 250 mm boyutunda bir fumigasyon uyarı işareti asılmalıdır ve bu işaret ADR levhası gereksinimlerinin ötesinde bir uygulamadır.

Belgelendirme ve Eğitim Farklılıkları

ADR Bölüm 8.2.1 kapsamında tehlikeli madde taşıyan araç sürücülerinin ADR Sürücü Eğitim Sertifikası (SRC belgesi) alması zorunludur ve bu eğitimde levha kullanımı detaylı şekilde anlatılır. IMDG Code ise STCW Sözleşmesi ve ISM Code çerçevesinde gemi mürettebatının tehlikeli yük eğitimi almasını zorunlu kılar. Liman operasyonlarında ise IMDG Code eğitimi almış personelin levha kontrolü yapması beklenir. Her iki sistemde de eğitimin periyodik olarak yenilenmesi gerekir: ADR sertifikası beş yılda bir yenilenirken, IMDG eğitimi genellikle iki yıl geçerlidir.

Taşıma belgelerinde de kayda değer farklar bulunur. ADR taşıma belgesi (ADR Bölüm 5.4.1) tehlikeli maddenin UN numarasını, uygun sevkiyat adını, sınıf ve ambalaj grubunu içerirken, IMDG Code ek olarak deniz kirletici bilgisi, acil durum bilgi formu (EmS numarası) ve konteyner veya araç ambalaj sertifikası (Container/Vehicle Packing Certificate) gibi belgelerin hazırlanmasını zorunlu tutar. Levha bilgilerinin bu belgelerle tutarlı olması her iki düzenlemede de kritik bir gerekliliktir.

Sonuç

Deniz taşımacılığında IMDG Code ve karayolu taşımacılığında ADR, tehlikeli madde levhası uygulamaları açısından ortak bir zemin paylaşmakla birlikte önemli farklılıklar içerir. IMDG Code'un dört yüzey levhalama kuralı, deniz kirletici işaretlemesi, fumigasyon uyarıları ve dayanıklılık gereksinimleri, deniz ortamının kendine özgü risklerinden kaynaklanan ek tedbirlerdir. İntermodal taşımacılık yapan işletmelerin her iki düzenlemeyi de eksiksiz bilmesi, levha ve belge uyumunu sağlaması ve personelini her iki sistem konusunda eğitmesi gerekmektedir. ADR levhası ve IMDG levha sistemi arasındaki farkları kavramak, yalnızca yasal uyum için değil, aynı zamanda insan hayatının ve çevrenin korunması için de vazgeçilmezdir. Düzenleme değişikliklerinin her iki yılda bir güncellenmesi nedeniyle, taşımacılık firmalarının güncel mevzuatı sürekli takip etmesi ve levhalama uygulamalarını buna göre revize etmesi büyük önem taşımaktadır.